Kiedy dzieci się złoszczą…

Gracjana Woźniak, psycholog

Zachowania impulsywne i ataki złości – wskazówki dla rodziców i nauczycieli

I. Po co te nerwy? – czyli funkcja złości i agresji

Wszyscy każdego dnia przeżywamy wiele różnorodnych uczuć. Wśród nich są również te nieprzyjemne, jak smutek czy złość.

Złość, z biologicznego punktu widzenia, jest formą samoobrony. „Kiedy zagrożone jest nasze cielesne lub psychiczne dobro, kiedy lekceważone są nasze prawa, wtedy złościmy się i stajemy we własnej obronie (Furman, s. 384)”. Już niemowlę  potrafi krzyczeć ze złości, pluć i gryźć w obronie własnej, małe dziecko uderza, kopie, popycha i rzuca przedmiotami, a dziecko w wieku przedszkolnym potrafi już głośno protestować w swojej obronie („przestań”, „odejdź”, nie!”) (za: Furman).

Dzieci mają prawo do gniewnych protestów „w obronie własnej” gdy czują, że dorośli naruszają ich przestrzeń. Dostrzegamy to, kiedy np. do wózka w parku podejdzie ktoś obcy, a niemowlę zaalarmuje nas krzykiem.

Rodzice i wychowawcy także mają prawo chronić siebie i inne dzieci przed agresywnymi zachowaniami dziecka, mówić stanowcze „nie”, gdy dziecko narusza przestrzeń innych.

W toku wychowania ważne jest, aby pozwolić dziecku zabierać głos w swojej sprawie (wyrażać złość), ale zadaniem dorosłych jest nauczenie dziecka używania innych niż agresja (bicie, kopanie itp.), stosownych do wieku „środków samoobrony”.

Inną przyczyną impulsywnego i agresywnego zachowania może być brak poczucia bezpieczeństwa lub chęć uzyskania władzy lub zwrócenia na siebie uwagi.

Zdarza się, że gdy dziecko jest „grzeczne” dorośli nie zwracają na nie uwagi (słowo „grzeczny” napisałam w cydzysłowie ponieważ jest bardzo nieprecyzyjne i  zawiera bardzo wiele znaczeń – przy okazji warto zastanowić się co ono znaczy?).

Czasami gdy dziecko jest „niegrzeczne” – dorośli paradoksalnie zwracają na nie większą uwagę…Dzieci uczą się wtedy, że warto zrobić tzw. „pożar”, czyli zachować się w niewłaściwy sposób, po to, aby dorośli lub wychowawcy zajęli się nim. Podobnie wygląda „walka o władzę” – impulsywne lub agresywne zachowanie dziecka skupia uwagę dorosłych i służy pokazaniu „kto tu rządzi”.

Podsumowując: warto zastanowić się nad tym, czy trudne zachowanie danego dziecka ma charakter rozwojowy (samoobrona, chęć oddzielenia się od rodziców), czy jest środkiem do  skupienia uwagi lub zdobycia władzy.

II. Co robić gdy dziecko jest „niegrzeczne”?

1.Przede wszystkim: bądź wzorem

Zapomnij o stosowaniu jakiejkolwiek formy przemocy w stosunku do dziecka:

-    fizycznej np. klapsy, ciągnięcie za uszy;
-     psychicznej np. poniżania („jesteś do niczego”, „zawiodłam się na tobie”), porównywania („Jaś jest taki grzeczny, a ty???”), straszenia („zobaczysz, tata ci pokaże!”)

Dla małego dziecka i dziecka w wieku przedszkolnym osoba dorosła (rodzic, pani nauczycielka) jest głównym wzorem zachowań. Widząc jakąkolwiek formę agresji i przemocy w zachowaniu dorosłego dziecko uczy się, że większy/silniejszy/ten kto ma władzę ma prawo stosować siłę i agresję względem mniejszych/słabszych/niższych w hierarchii itp.

2. Oceniaj zachowanie, a nie osobę

Ważne, aby umieć odróżnić brak aprobaty konkretnego zachowania od nieakceptacji dziecka. Nazwij konkretne zachowanie, którego nie aprobujesz, np. „nie  zgadzam się, żebyś bił” i nie używaj ocen względem dziecka jako osoby („jesteś nieposłuszny, agresywny”).

3. Złość jest ważną i potrzebną emocją i musi mieć swoje „ujście”

Długotrwałe tłumienie lub negowanie złości może prowadzić m. in. do zachowań autoagresywnych, biernej agresji, a nawet chorób. Ucz dziecko już od małego używania innych niż agresja (bicie, kopanie itp.), konstruktywnych  środków wyrażania złości:

- nazywaj trudne emocje, które przeżywa dziecko, aby samo umiało je nazywać:

„widzę, że jesteś zdenerwowany”

„złości cię, że…”

„rozgniewałeś się, kiedy…”

- zachęcaj dziecko do słownego wyrażania protestunie wolno nikomu  robić krzywdy, więc gdy jesteś rozgniewany raczej powiedz NIE, zamiast gryzienia”. Typowy dla małego dziecka gniew przejawia się krótkim wybuchem agresywnego zachowania, które dziecko z czasem opanowuje i bez trudu pokonuje, ucząc się wyrażać złość przy użyciu słów („jestem zły na ciebie!”).

4. Wzmacniaj to, co jest pozytywne

Doceniaj, okazuj zainteresowanie tym, co jest pożądanym zachowaniem u dziecka, zauważaj kiedy jest „grzeczne” (np. wykonuje swoje codzienne obowiązki).

Małe dzieci, które mają mało okazji do „bycia ważnym” starają się kontrolować innych, ale używają nieadekwatnych sposobów (np. bijąc i wyrywając zabawki). Trzeba im stworzyć okazje do doświadczania poczucia ważności i siły w konstruktywny sposób, nie poprzez bicie i popychanie. Dziecko może poczuć satysfakcję gdy jest za coś odpowiedzialne, coś od niego zależy. Spróbuj dać dziecku szansę robienia „dorosłych” czynności, zauważaj to     i doceniaj (za: Rościszewska-Woźniak)

5. W ostateczności – na chwilę odizoluj

Gdy dziecko swoim zachowaniem „walczy o władzę” lub zainteresowanie poprzez gwałtowne ataki złości (np. rzucanie się na podłogę) warto zostawić dziecko na chwilę samo (bez dodatkowego zainteresowania i komentarza). Konieczne jest jednak:

- zadbanie o bezpieczeństwo fizyczne dziecka (np. dyskretne obserwowanie dziecka z innego pomieszczenia, niezamykanie drzwi)

- zadbanie o bezpieczeństwo psychiczne dziecka czyli powiedzenie spokojnym (!) głosem „Widzę, że jesteś bardzo zdenerwowany. Zostawię cię samego. Jak będziesz gotowy na spokojną rozmowę ze mną to ja jestem, czekam na ciebie w drugim pokoju”.

III. A jeśli gryzie i kopie innych?

W sytuacji zachowania impulsywnego między dziećmi (np. bójka) warto zastosować poniższe 4 kroki:

1. Zawsze reaguj na ataki względem innych dzieci!

Najważniejsze to reagować. Brak reakcji to dla dzieci komunikat,  że mają prawo używać przemocy. Gdy dziecko atakuje kogoś powiedz dziecku w bardzo wyraźny sposób, że nie zgadzasz się na agresję w żadnej postaci.

Przydatne sformułowania:

„Nikt nie może ranić ani krzywdzić innych”

„Nie możesz bić nikogo, nikt nie może ciebie bić”

„Nie pozwolę, żeby ktokolwiek kogokolwiek tu krzywdził”

„ Nie zgadzam się na bicie”.

 

Jeżeli decydujesz się na rozdzielanie fizyczne dzieci w trakcie bójki, zrób to zdecydowanym mocnym chwytem (nigdy poprzez uderzenie „agresora”).   Nie może temu też towarzyszyć jakiekolwiek ubliżanie lub straszenie dziecka („znowu to robisz, jesteś niemożliwy!”).

2 . Rozmawiaj:

W czasie całej rozmowy z dzieckiem lub z dziećmi, które się pobiły staraj się uważnie słuchać, a mówić tylko tyle ile koniecznie trzeba (aby dzieci mogły słowami wyrazić swoją złość). Jeśli dziecko milknie, zadawaj otwarte pytania np. co się stało… lub co było wcześniej… pomóż też dziecku opisać sytuację, jego uczucia, dążenia itp np. było ci przykro; rozumiem, że byłaś zdenerwowana; było ci trudno, to było dla ciebie aż tak ważne. Opieraj się na tym, co usłyszałeś. Nie przypisuj dziecku złych intencji. Nie ośmieszaj. Staraj się jak najmniej doradzać.

3. Krótko przypomnij o zasadach i normach

Warto przypomnieć lub ustalić z dziećmi jasne zasady dotyczące wszystkich („ustaliliśmy, że nie można nikomu robić krzywdy”). O zasadach należy przypominać w każdym trudnym momencie.

4. Zadbaj o rekompensatę dla dziecka, która ucierpiało

Rozmowa powinna być zakończona przeprosinami lub rekompensatą. Spytaj zaatakowane dziecko czego potrzebowałoby od dziecka, które je uderzyło (np. naprawy zepsutej zabawki). Nie wymyślaj rozwiązań za dzieci  – dzieci naprawdę wiedzą czego potrzebują i mają doskonałe pomysły!

IV. Kilka uwag na koniec…

W przypadku bardzo małych dzieci po przypomnieniu zasady (nikt nie może nikogo bić) i rozdzieleniu dzieci oraz przeprosinach warto zająć dziecko jakąś aktywnością (odwrócić uwagę). Wśród małych dzieci  zachowania agresywne mają częściej charakter samoobrony – częste przypominanie zasad przynosi szybkie efekty.

W przypadku konfliktu między starszymi dziećmi:

  • Wejdź między dzieci i zawsze pytaj co się dzieje;
  • Jeśli dzieci nie są w stanie rozwiązać problemu lub następuje eskalacje emocji możesz zabrać dziecko, które jest agresywne w inne miejsce, żeby się uspokoiło;
  • Zawsze poświęć uwagę dziecku, które zostało skrzywdzone.

 

 

Opracowała: Gracjana Woźniak

 

Bibliografia:

  • E. Furman „Jak wspierać dziecko w rozwoju? – podręcznik psychoanalizy dla rodziców”, Jacek Santorski& Co Agencja Wydawnicza, Warszawa 2007
  • M. Rościszewska- Woźniak „Dlaczego tak się zachowujesz? – czyli o rozpoznawaniu intencji działań dziec”, materiały wewnętrzne Fundacji Rozwoju Dzieci im. J. A. Komeńskiego, Warszawa

 

 

 

 

 

 

Podziel się na:
  • Facebook
  • Śledzik
  • Grono.net
  • Gadu-Gadu Live
  • Wykop
  • Twitter
  • Blogger.com
  • Blip
  • Google Buzz
  • Google Bookmarks
  • MySpace
  • RSS
  • PDF
  • Drukuj
  • email
  • Dodaj do ulubionych

Komentarze są zamknięte.