Ruch to podstawa rozwoju?

Katarzyna Malinowska-Burchardt, logopeda, terapeuta integracji sensorycznej

 

Powiązania między rozwojem ruchowym a poznawczym

 

Wprowadzenie

Aktywność ruchowa jest dla dzieci czymś naturalnym. Jej rozwój napędzany jest motywacją do poznania świata.  Dziecko niczym odkrywca bada właściwości wszystkich napotkanych przez siebie przedmiotów. Chwyta je, smakuje, obserwuje.

Mama czteromiesięcznego Krzysia pochyla się nad chłopcem, potrząsa lekko grzechotką. Dziecko śmieje się. Mama wkłada mu w rączkę zabawkę. Chłopiec kieruje ją wprost do buzi.

Pięciomiesięczna Ola zainteresowana grzechotką wyciąga po nią rękę. Mama Oli podaje zabawkę. Dziewczynka potrząsa nią, obserwuje, wkłada do buzi.

 

Ucząc się poprzez doświadczenia zmysłowe dziecko gromadzi wrażenia, które wyzwalają jego aktywność umysłową i wpływają na kształtującą się uwagę, pamięć, myślenie. Zdobyte w działaniu doświadczenia dziecko wykorzystuje do realizacji kolejnych wyzwań i do dalszej eksploracji otoczenia.

Dziewięciomiesięczny Szymek zauważa grzechotkę leżącą na podłodze. Raczkuje do niej, siada, bierze do ręki. Patrzy na nią, wkłada do buzi, wyjmuje, potrząsa, wkłada do buzi.

Piętnastomiesięczna Zuzia podchodzi do szafki z zabawkami. Otwiera szufladę, zamyka, otwiera, zamyka, otwiera, zamyka, otwiera. Wyjmuje żółtą kaczuszkę, wkłada, zamyka szufladą, otwiera, wyjmuje kaczuszkę, wkłada, zamyka szufladę, otwiera…

Osiemnastomiesięczny Antek zauważa na stole samochodzik. Wspina się na krzesło, sięga po zabawkę.

Dzięki nabywanym w codziennej zabawie wielu nowym umiejętnościom ruchowym dziecko uczy się czuć i kontrować własne ciało. Ma to duże znaczenie w kształtowaniu się schematu ciała, poczucia odrębności i poznania swoich możliwości co pozwoli mu wyodrębnić siebie jako oddzielną jednostkę. Doświadczenia te odgrywają ważną rolę w kształtowaniu się osobowości, uczuć i osiągnięć.

 

Wg Sally Goddard „umiejętności sensomotoryczne rozwijają się na zasadzie sprzężenia zwrotnego, w którym doskonalenie danych zmysłowych wspiera umiejętności ruchowe, zaś określone umiejętności ruchowe mogą wpływać na doskonalenie danych zmysłowych”.

Czuję…  obserwuję…  słucham…  badam…

U prawidłowo rozwijającego się malucha rozwój ruchowy przebiega samoistnie, wraz
z dojrzewaniem ośrodkowego układu nerwowego. Proces ten rozpoczyna się jeszcze w okresie prenatalnym. Płód doznaje wrażeń sensorycznych z podstawowych kanałów zmysłowych. Odbiera każdy ruch i zmianę pozycji. Stopniowo rozwijają się u niego ruchy spontaniczne i odruchy warunkowe. Zaczyna poruszać kończynami, ssie, otwiera i zamyka oczy, chwyta. Zaczyna rozwijać się u niego okolica ruchowa i czuciowa mózgu.

Maluch rodzi się w niedojrzałej fazie rozwoju ruchowego, dominują u niego odruchy, czyli wrodzone reakcje na podstawowe bodźce środowiska. Są one źródłem pierwszych umiejętności ruchowych i stanowią odzwierciedlenie rozwoju jego systemu nerwowego.

 

Charakterystyka wybranych odruchów

 

Odruch Reakcja fizyczna Funkcje Skutki przetrwania odruchu
Moro  

pojawia się
w 9 tyg. po poczęciu

w chwili narodzi
w pełni obecny

wygasa w 2-4mż

W reakcji na silny bodziec (słuchowy, przedsionkowy, wzrokowy, dotykowy) następuje gwałtowny wyrzut rączek i nóżek z objawami niepokoju, odgięciem główki ku tyłowi, a następnie powolnym ruchem rączek, przypominający obejmowanie klatki piersiowej. wspomaga pierwszy oddech tuż po urodzeniu 

umożliwia przeżycie, ma zaalarmować, przywołać pomoc

 

choroba lokomocyjna 

trudności z utrzymaniem równowagi i koordynacji

możliwe kłopoty ze słuchem: niska zdolność rozróżniania dźwięków
i ignorowania dźwięków z tła, nadwrażliwości

uogólniony niepokój

przesadnie silne reakcje na bodźce

niska samoocena

Galanta 

pojawia się w 20 tyg. po poczęciu

w chwili narodzin w pełni obecny

wygasa 3-9mż

W reakcji na drażnienie skóry pleców po jednej stronie kręgosłupa następuje wygięcie tułowia w stronę bodźca
z jednoczesnym trójzgięciem kończyny dolnej po stronie przeciwnej.
pomaga przedostać się dziecku przez kanały rodne wiercenie się 

moczenie nocne

kłopoty z koncentracją

zaburzenia pamięci krótkotrwałej

obracanie jednego biodra
w czasie chodzenia

Landaua 

pojawia się
w 3-10  tyg. życia

wygasa ok. 3rż

W reakcji na uniesienie dziecka
i podtrzymanie go od strony brzucha napinają się mięśnie prostujące w całym ciele.
wzmaga rozwój napięcia mięśniowego 

umożliwia dziecku uniesienie nie tylko głowy, ale i klatki piersiowej

bieganie na sztywnych nogach 

duże trudności przy skokach

zaburzenia równowagi

 

Chwytny (dłoni
i stóp) 

pojawia się w 11 tyg. po poczęciu

w chwili narodzin w pełni obecny

wygasa w 2-3mż

W reakcji na lekki dotyk czy nacisk na dłoń lub stopę zginają się palce. 

Odruch może zostać wywołany ruchami ssania (występuje ścisły związek między tym odruchem
a karmieniem
w  pierwszych miesiącach życia – reakcja Babkina: czynność ssania może powodować ugniatanie rękoma zgodnie z ruchami ssania)

ma znaczenie ewolucyjne (kiedyś dziecko musiało lgnąć do matki) niska sprawność manualna 

trudności z opanowaniem chwytu pisarskiego

zaburzenia mowy

Toniczny Odruch Błędnikowy 

Przedni: pojawia się
w czasie życia płodowego

obecny w chwili narodzin

wygasa ok. 4mż

Tylny: pojawia się
w momencie narodzin

wygasa stopniowo od 6 tyg. do ok. 3 roku życia

W reakcji na wychylenie głowy powyżej kręgosłupa następuje zgięcie ramion
i nóg. 

W reakcji na wychylenie głowy poniżej poziomu kręgosłupa następuje wyprost ramion i nóg.

wzmacnia wykształcenie prawidłowego napięcia mięśniowego 

daje podstawy do kontroli pozycji głowy, stabilności postawy

problemy z postawą ciała 

zaburzenia ruchowe

kłopoty ze wzrokiem
i percepcją

nieprawidłowe napięcie mięśniowe

słaba równowaga

zawroty głowy

kłopoty z orientacją

Asymetryczny Toniczny Odruch Szyjny 

pojawia się w 18 tyg. po poczęciu

w chwili narodzin w pełni obecny

wygasa około szóstego miesiąca życia.

W reakcji na odwrócenie głowy
w bok następuje u dziecka wyprost ręki i nogi po tej samej stronie oraz zgięcie kończyn po przeciwnej.
w życiu płodowym powoduje  stały ruch 

pomaga w procesie narodzin

zabezpiecza dopływ powietrza w pozycji na brzuchu

tworzy zalążki sięgania

pomaga w koncentracji wzroku na dalszej odległości (długość ramienia)

zakłócenia w rozwoju równowagi i koordynacji ruchów 

problemy z pełzaniem

trudności z przekraczaniem linii środkowej ciała

trudności z manipulacją przedmiotów obiema rękoma

utrudniony rozwój niezależnych ruchów oczu od ruchów głowy

trudności z pisaniem

Symetryczny Toniczny Odruch Szyjny 

pojawia się w 6-9 tyg. życia

wygasa w 9-11mż

Występuje w pozycji czworaczej. W reakcji wyprostowanie głowy (podniesienie ponad linię kręgosłupa) następuje zgięcie nóg i wyprost rąk. W reakcji na zgięcie głowy (głowa poniżej linii kręgosłupa) następuje ugięcie ramion i wyprost nóg. wspomaga wygaszenie tonicznego odruchu szyjnego 

pomaga dziecku w podniesieniu się z ziemi

pomaga dziecku trenować przenoszenie wzroku z obiektów bliskich na dalekie i z dalekich na bliskie.

nieprawidłowa sylwetka 

obniżone napięcie mięśniowe

siedzenie na podłodze
z nogami w „W”

opadanie na stolik podczas siedzenia

słaba koordynacja wzrokowo-ruchowa

„zespół niezgrabnego dziecka”

trudności z określaniem prędkości i położenia

Ssania 

pojawia się w 14 tyg. po poczęciu

wygasa między 1-2rż

W reakcji na stymulację dotykową okolic ust, jamy ustnej następuje poruszanie ustami. zaspokaja podstawową potrzebę pokarmową 

zapewnia przetrwanie

stanowi motoryczna podstawę do prawidłowego rozwoju mowy

nadwrażliwość okolic warg 

wady zgryzu

wady wymowy

Przełykania  

pojawia się w 14 tyg. po poczęciu

wygasa ok.  4 mż

Silnie związany z odruchem ssania. 

 

służy do przełykania wód płodowych 

warunkuje przetrwanie niemowlęcia

chroni przed krztuszeniem się pokarmem podczas przełykania

stanowi motoryczne podłoże prawidłowego rozwoju mowy, głównie artykulacji

brak dojrzałych ruchów przełykania 

zaburza właściwe ruchy języka konieczne do żucia

nadmierne ślinienie

wady zgryzu

wady wymowy

Szukania  

pojawia się w 16 tyg. po poczęciu

wygasa w 3-4mż

W reakcji na dotyk środka górnej i dolnej wargi, rowka nad górną wargą oraz kącika ust następuje ruch głowy i jej obrót
w kierunku bodźca.
warunkuje przetrwanie (szukanie źródła jedzenia) 

realizuje i usprawnia funkcję jedzenia

przygotowuje do mówienia

nadwrażliwość w okolicy ust 

aktywizuje szukanie „zagrożenia”

 

W pierwszym roku życia powstaje wiele połączeń między niższymi i wyższymi ośrodkami mózgu, w tym czasie niemowlę przechodzi od działania odruchowego do celowego, od bezradności do sprawności lokomocyjnej i manipulacyjnej. Te 12 miesięcy to okres najbardziej intensywnego rozwoju ruchowego w życiu dziecka.

Maluch uczy się unosić głowę, obracać się, wspierać się na rękach i kolanach, pełzać, manipulować przedmiotami, siadać, raczkować, stać i chodzić. Nabywa zdolności kontaktowania się z otoczeniem, nawiązuje kontakty społeczne. Zaczyna mówić.

Rola rodzica polega głównie na stwarzaniu optymalnych warunków do kształtowania funkcji ruchowej, poznawczej.

 

Wiek dziecka Czynność ruchowa wykonywana przez niemowlę Dlaczego to jest istotne? Jak wspierać i stymulować dziecko?
0-1mż Chwiejnie unosi główkę (na krótko odrywa od materaca). 

 

 

Pod koniec 1mż przekłada główkę z jednego boku na drugi.

Zdolność uniesienia główki pozwoli dziecku na zmianę jej  pozycji. Jest pierwszym krokiem do przeciwstawiania się sile grawitacji. To także stymulacja systemów przedsionkowego, proprioceptywnego (czucia głębokiego), dotykowego. ×  jak najczęściej kłaść noworodka  na brzuchu na płaskiej powierzchni
Skupia wzrok na twarzy 

 

 

 

 

 

 

Wodzi oczami za przedmiotem.

Rozwija się więź emocjonalna
z matką. 

Dzięki koncentracji na twarzy kształtują się postawy konieczne do osiągnięcia pierwszych umiejętności społecznych.

 

Poprawia się ostrość i zasięg  widzenia. Jest to także ćwiczenie motoryczne.

×  pochylać się nad niemowlęciem (ok. 15cm od twarzy) , uśmiechać się, mówić do niego (skupia wzrok na poruszających się elementach twarzy) 

×  dbać o bliskość fizyczną (przytulać, kołysać, śpiewać)

×  można przesuwać powoli nad głową dziecka czerwoną lub biało-czarną zabawkę np. piłeczkę

2-3mż Odkrywa, że na ma rączki Zaczyna poznawać swoje ciało. ×  pozwalać na swobodne manipulowanie własnymi rękoma
Unosi główkę i przez chwilę stara się ją utrzymać Następuje kontrola nad symetrycznym ustawieniem głowy w przestrzeni. Wzmacnia mięśnie szyi. ×  przesuwać zabawki tak, żeby dziecko mogło ją śledzić unosząc głowę 

×  leżąc naprzeciwko dziecka mówić do niego, kiedy próbuje unieść głowę

Śledzi przedmiot, osobę znikającą z pola widzenia (obraca głowę w ich kierunku) Ma walory poznawcze. Poszukiwanie wzrokiem jest źródłem kształtowania się pojęcia stałości przedmiotu (pojawi się
w 8/9mż). To także ćwiczenie motoryczne.
×  można nachylać się nad dzieckiem, śpiewać, wypowiadać sylaby i powoli znikać z pola widzenia
4 -5 mż Unosi wyżej głowę Dzięki tej umiejętności dziecko może zwracać się w określonym kierunku i reagować na bodźce słuchowe, wzrokowe, ruchowe. ×  można wykonywać na wysokości głowy dziecka powolne ruchy pionowe (góra –dół) np. czarno białą zabawką na sznurku
Ogląda małe przedmioty, obmacuje je, wkłada do buzi. Integruje bodźce pochodzące
z systemu wzrokowego
i dotykowego, często również słuchowego. Poznaje przedmiot polisensorycznie.
×  podawać do ręki zabawki o różnej fakturze, kolorze 

×  pozwalać na wkładanie przedmiotów do buzi

×  dbać o bezpieczeństwo (podawać tylko to co malec może wziąć do buzi)

Sięga po zabawkę znajdującą się w zasięgu ręki Wyczuwa odległość. 

Ta umiejętność zapoczątkowuje obracanie się na bok.

 

×  podawać do ręki zabawkę, wcześniej prowokować do wyciągania po nią ręki 

×  zachęcać do chwytania oburącz

×  lepiej podawać zabawkę (ćwiczymy wówczas swobodne wyciąganie rąk) niż wieszać ją nad głową dziecka (maluch  zaczyna ją wtedy szarpać
i ciągnąć)

6-7 mż Przewraca się swobodnie
z pleców na brzuch
i odwrotnie.
To kolejna faza zdobywania
i oswajania przestrzeni.
×  można położyć zabawki po lewej lub
i po prawej stronie (na zmianę) zachęcając niemowlę do obrotu
Siedzi na chwilę bez podparcia (najczęściej trzyma się jedną ręką np. łóżeczka). 

Umie podciągnąć się do pozycji siedzącej

Pozycja siedząca pozwala na dokładną obserwacje otoczenia. ×  nie układać dziecka „siłą” do pozycji siedzącej, ; nie utrzymywać tej pozycji  podpórkami (typu poduszka) 

×   jeśli dziecko będzie gotowe  do siadania to samo usiądzie (samodzielne siadanie bez podparcia i trzymania pojawia się w 8mż)

Chwyta własne stopy
i wkłada je do buzi
Wzmacnia mięśnie, które będą mu potrzebne do nauki wstawania ×  pozwalać na swobodne manipulowanie własnymi stopami
Pełza 

 

Rozpoczyna samodzielne przemieszczanie się. ×  w niedużej odległości od dziecka kładź kolorową zabawkę 

×  dostosuj przestrzeń w mieszkaniu do przemieszczającego się dziecka

Manipuluje zabawkami, ogląda je, rzuca nimi. 

 

 

 

 

 

 

Doskonali chwyty przy użyciu czterech palców. Obserwuje skutki swoich działań (potrząsa, uderza o podłogę, wyrzuca z wózka). Zrzucanie przedmiotów np. ze stolika to pierwsze ćwiczenia koordynacji wzrokowo-ruchowej. Kształtują umiejętność oceniania odległości. ×  pozostawiać zabawki w zasięgu ręki 

×  podawać leżącemu dziecku zabawki
o różnej twardości, fakturze (w ten sposób pobudzane są receptory znajdujące się na dłoni)

×  pozwalać na wyrzucanie zabawek
z łóżeczka, wózka

×  zachęcać do przekładania zabawki
z rączki do rączki

 

8-9mż Raczkuje 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Pełzanie i raczkowanie to zarówno ćwiczenia, jak i proces wygaszania odruchów.  Następuje integracja danych wzrokowych, czuciowych, ruchowych. Rozwija się zmysł równowagi, poczucie głębi i przestrzeni. Raczkowanie jest naturalnym ruchem naprzemiennym stymulującym półkule mózgowe. ×  dawać możliwość chodzenia na czworakach (kłaść na podłogę, nie stosować leżaczków) 

×  powinno się zadbać, żeby raczkowało jak najdłużej

×  zadbać o bezpieczeństwo i komfort malucha (trzeba tak zorganizować przestrzeń domową, aby mógł poruszać się po niej swobodnie i bezpiecznie)

×  nie przyspieszać wstawania

Chwyta „chwytem pęsetowym” 

 

 

Pojawienie się tego chwytu świadczy o znacznym zwiększeniu koordynacji, precyzji. To początki manipulacji specyficznej, pierwsze oznaki kształtowania się dominacji stronnej. ×  pod kontrolą pozwalaj dziecku zbierać „okruszki” z podłogi 

×  możesz bawić się w zbieranie drobnych przedmiotów (pod kontrolą, pamiętaj, że malec wkłada wszystko do buzi)

Stoi przy poręczy Stanie poszerza pole obserwacji przez co przyspiesza rozwój poznawczy. 

Warunkuje chodzenie.

 

 

×  nie dawać chodzika (powoduje
u dziecka nieodpowiednie odczucia oraz oceny otaczającej go  przestrzeni, powoduje niefizjologiczne obciążenie kręgosłupa, zaburza prawidłowe przetaczanie stopy i zakłóca naprzemienny charakter chodu)
10-12mż Siedzi stabilnie. Umie pochylić się i podnieść zabawkę z pozycji siedzącej. Stabilne siedzenie pozwala na swobodną pracę rąk, co pozwoli na bardziej precyzyjne manipulacje przedmiotami. × urozmaicać zabawy w pozycji siedzącej (np. oglądanie książeczek, wkładanie
i  wyjmowanie zabawek z pudelka, wkładanie mniejszych przedmiotów do większych)
Stoi samodzielnie Ważna umiejętność dla nauki chodzenia. Dziecko uczy się trzymać pion, przenosić ciężar
z jednej nogi na drugą.
× pozwalać na przewracanie się dziecka 

× wspierać i pozwalać na dalsze próby

Chodzi bokiem trzymając się mebli. 

 

 

Chodzi z przesuwaną podporą (wózek, krzesło)

 

 

Ok. 12mż zaczyna samodzielnie chodzić.

Chodzenie bokiem jest korzystne dla stabilizacji miednicy. Jest wskazane również dla ustawienia całej nogi. × nie przyspieszać nauki chodzenia !!! 

× nie zabraniać raczkowania, które jest nadal atrakcyjna formą przemieszczania się dla wielu dzieci

× najlepiej, żeby dziecko chodziło na bosaka (goła stopa daje największe możliwości  doświadczania)

× pozwalać na długie chodzenie bokiem przy meblach

× nie prowadzać za ręce

 

Ważnym miejscem dla dziecięcych zabaw w tym okresie jest podłoga. Płaska, równa powierzchnia pozwala maluchowi zmierzyć się z siłą grawitacji, dzięki czemu uczy się rozwijania napięcia mięśni. Podczas tego zmagania niemowlę dostarcza sobie wielu wrażeń proprioceptywnych, dotykowych, ruchowych, słuchowych, wzrokowych. Częste przebywanie dziecka na podłodze  pobudza go do ciągłych zmian pozycji co pozytywnie wpływa na jego rozwój psychoruchowy. Kręcenie się i toczenie na twardej powierzchni jest podstawą do czołgania się i raczkowania. Ograniczenie dziecka poprzez unieruchomienie go na dłuższy czas w leżaczku, lub foteliku zakłóca jego naturalne dążenie do pionizowania się.

Dziecko uczy się w tym okresie polisensorycznie, dlatego warto rozwijać zdolności sensoryczne od samego początku w trakcie wykonywania różnorodnych codziennych czynności tj. zabiegi pielęgnacyjne (masowanie, przytulanie, kołysanie), jedzenie (wąchanie, dotykanie, smakowanie), zabawa (wielozmysłowe doświadczanie zabawek).

Przykładowe zabawy dla malucha w wieku od 0-5 miesięcy:

  • delikatne kołysanie dziecka w kołysce, w ramionach matki np. podczas karmienia (ruchem jednostajnym w lewo-prawo, do przodu-do tyłu) z jednoczesnym śpiewaniem stymuluje u dziecka układ przedsionkowy, słuchowy, dotykowy
  • kołysanie delikatne niemowlęcia w pozycji na brzuchu (np. na kolanach matki, na piłce plażowej)
  • masowanie noworodka, w tym również twarzy malucha stymulacja dotykowa, zapachowa (jeśli będziesz mówić do niego lub śpiewać to również stymulacja słuchowa)
  • dotykanie przedmiotów o różnej fakturze, temperaturze (zimnych i ciepłych),  stymulacja dotykowa
  • śledzenie czerwonych, biało-czarnych, kolorowych przedmiotów ok. 15 cm przed oczyma dziecka stymulacja wzrokowa
  • śpiewanie do dziecka, mówienie prostymi zwrotami, powtarzanie dźwięków wydawanych przez dziecko stymulacja słuchowa

Przykładowe zabawy dla malucha w wieku od 6-12 miesięcy:

  • unoszenie niemowlaka do góry przed sobą, delikatne obracanie go na boki stymulacja przedsionkowa
  • „gdzie są moje stópki” – nakładanie luźnych, czerwonych skarpetek na nóżki dziecka (maluch przy próbie chwytania stópki zdejmie skarpetkę) stymulowanie chwytania
  • „a ku ku” – przykrywanie twarzy dziecka pieluszką i odsłanianie jej z jednoczesnym wołaniem „a ku ku” stymulacja wzrokowa
  • „stuku – puku” – wydawanie dźwięków z użyciem prostych przedmiotów (garnuszki, przykrywki, pudełka) stymulacja słuchowa
  • zgaduj – zgadula : smakowanie różnych owoców, dotykanie ich, ugniatanie, „ważenie” symulacja zapachowa, smakowa, dotykowa
  • „toczenie piłki” – lekkie popychanie piłki w kierunku dziecka z jednoczesnym mówieniem „tu lu lu”
  • „jest – nie ma” – pokazywanie i zakrywanie zabawki np. zakrywanie piłki tetrową pieluszką
  • przebieranki – przymierzanie przed lustrem czapek, szalików, okularów
  • chowamy i znajdujemy – chowanie w dłoni małego przedmiotu. Otwieranie dłoni
    i pokazywanie. Zamykanie dłoni i pytanie „gdzie jest…?”
  • wspólne oglądanie książeczek
  • odbijanie stempelków: moczenie gąbeczek w nietoksycznej farbie i odbijanie wzorów na dużym arkuszu papieru; odbijanie odcisków własnej rączki, nóżki
  • ciągnięcie zabawki za kolorową tasiemkę (można zabawkę schować pod pieluszkę tetrową), po wyciągnięciu zabawki wydawanie okrzyków zdziwienia O!
  • rymowanki połączone z pokazywaniem lub masażykiem:
        • „idzie rak nieborak”
        • „kosi, kosi łapci”
        • „srocza kaszkę warzyła”
        • „patataj, patataj”
        • „ślimak, ślimak pokaż rogi”
        • „rączki robią klap, klap, klap”

Doskonalę swoje umiejętności… naśladuję… eksperymentuję… bawię się

W drugim roku życia dziecko udoskonala umiejętność chodzenia, przemierza coraz dłuższe odległości. Nastąpiła poprawia poczucie równowagi dzięki czemu maluch schyla się po leżące na podłodze przedmioty, pcha wózek, przenosi zabawki. Uczy się wspinać się na meble, zaczyna biegać. Próbuje kopać piłkę, uczy się skakać. Pomaga dorosłemy w ubieraniu się. Zaczyna samodzielnie jeść. Buduje z klocków wieżę, pociąg. Nabiera poczucia rytmu. Pod koniec 2rż podejmuje pierwsze próby jazdy na rowerku. Wykazuje dużą ruchliwość
i bogate środki aktywności.

 

Wiek
Czynność wykonywana przez dziecko Dlaczego to jest istotne? Jak wspierać dziecko?
13-15mż Chodzi samodzielnie 

 

Dzięki wzrostowi zdolności lokomocji dziecko staje się bardziej samodzielne
w eksploracji otoczenia  – może badać większe obszary przestrzeni. Udoskonalając umiejętność chodzenia maluch poprawia równowagę
i koordynację, dzięki czemu będzie mógł nauczyć się kolejnych umiejętności ruchowych: kucania, wspinania, biegania.
×dawać możliwość samodzielnego chodzenia
(częste spacerki, krótkie odcinki, bezpieczne miejsca gdzie dziecko będzie mogło poruszać się bez trzymania za rękę)
 

×w miejscach bezpiecznych dawać możliwość swobodnego badania otoczenia

×dostosować dom do ruchliwego malca np. zrezygnować z  obrusów, cenne i niebezpieczne przedmioty schować na najwyższych półkach (niedopuszczalne jest zostawianie środków chemicznych na podłodze w łazience)

× jeśli dziecko nie nabyło jeszcze tej umiejętności nie zmuszać do chodzenia, dawać możliwość przemieszczania się przy meblach, pozwalać na raczkowanie

Wspina się po schodach  na czworakach To bardzo dobre ćwiczenie równoważne
i koordynacyjne. Dziecko musi wyczuć wysokość schodka, zgrać ruch rąk i nóg.
×pozwalać na wspinaczkę, ale  tylko
z asekuracją
 

×zabezpieczyć schody (bramka)

Jest coraz bardziej samodzielny podczas jedzenia 

 

Samodzielne jedzenie to nie tylko świetne ćwiczenie koordynacji wzrokowo-ruchowej i sprawności manualnej, ale również doświadczanie konsystencji pokarmu, temperatury, zapachu. Dziecko powinno mieć możliwość poznania tego co je w sposób polisensoryczny. × pozwalać na samodzielne jedzenie i picie, nie wyręczać w czynnościach które dziecko już opanowało 

× odstawić butelkę

× nie stosować kubków „niekapków”

× pozwalać na jedzenie rękoma

× zabezpieczyć miejsce jedzenia przed pobrudzeniem (folia, podkładki)

Buduje wieżę z 2-3 klocków 

 

Usprawnia koordynację wzrokowo-ruchową. Daje możliwość precyzyjnego manipulowania przedmiotami. ×pokazać dziecku jak zbudować wieżę, położyć przed nim klocki
Pomaga podczas ubierania się Kształtuje rozwój samoobsługi. ×wzmacniać, chwalić 

×pozwalać na samodzielne próby rozbierania się  ubierania

16-18mż Zaczyna biegać 

 

Rozwój równowagi dynamicznej. ×dawać możliwość swobodnego biegania 

×początkowo usuwać przeszkody (dziecko nie umie ich jeszcze omijać)

Wspina się na meble 

 

Sięga po nowe obszary otaczającej go przestrzeni. Celem jest zazwyczaj interesujący go przedmiot. ×asekurować, nie zabraniać 

×rzeczy niebezpieczne, kruche, cenne zamykać w szafkach (najlepiej pod kluczem)

Rzuca piłkę 

 

Ćwiczy sprawność rąk oraz koordynację wzrokowo-ruchową. Ma też cel poznawczy, dziecko zbiera doświadczenia: odkrywa właściwości piłki (wielkość, sprężystość, ciężar), poznaje prawa fizyczne (jak zachowa się piłka: lot, odbijanie, toczenie), a także sprawdza własne możliwości. ×baw się często w podawanie i łapanie  piłki (pamiętaj jednak dziecko początkowo tylko rzuca, nie umie łapać) 

×chwal i wzmacniaj, nie krytykuj, nie ośmieszaj

Kopie piłkę Wymaga umiejętności podnoszenia jednej nogi i przenoszenia ciężaru ciała na drugą. Kształtuje koordynacje wzrokowo – ruchową . × pokaż jak można kopnąć piłkę (zrób to delikatnie, niech piłka potoczy się wolno) 

× początkowo niech dziecko kopie
w nieruchomą  piłkę

× chwal, nie ośmieszaj, nie krytykuj

19-24mż 

Chodzi do tyłu Usprawnia równowagę dynamiczną
i planowanie ruchu.
×pozwalaj, ale zabezpieczaj przestrzeń, malec nie zauważy jeszcze przeszkody
Podskakuje Usprawnia równowagę dynamiczną. ×początkowo trzymaj dziecko za ręce i lekko unoś do góry 

×pozwalaj na swobodne skakanie

×poskacz razem z dzieckiem

Próbuje jeździć na rowerku 

(najczęściej odpycha się nóżkami).

Usprawnia obustronną koordynacje ruchową, równowagę i planowanie ruchu. × zachęcaj, nie zmuszaj 

×organizuj częste, ale krótkie przejażdżki rowerowe

Umieszcza klocki w otworach o zróżnicowanym kształcie Wzrasta precyzja chwytu. Maluch usprawnia rozwój spostrzegania wzrokowego, rozwija koordynację wzrokowo-ruchową. Uczy się przewidywania skutków swojej czynności. ×pokaż dziecku jak wkłada się klocek, oddaj  mu klocki 

×pozwalaj na wkładanie metodą prób i błędów

Buduje wieżę
z 6 klocków
Wzrasta precyzja ustawiania klocków, co jest wynikiem lepszej koordynacji ruchowej  i sprawności manualnej. ×buduj razem z dzieckiem 

×chwal i wzmacniaj

×pozwalaj na burzenie wieży

Drugi rok życia dziecka przynosi ogromne zmiany w poznawaniu świata. Dzięki dużej mobilności maluch może samodzielnie zdobywać kolejne obszary otaczającej go przestrzeni. Aktywnie eksperymentuje, doświadcza. Nabywa nowych umiejętności poprzez naśladowanie czynności wykonywanych przez dorosłych. To czego się nauczył powtarza wielokrotnie i to
z wielkim zapałem. Wykształcony chwyt pęsetowy pozwala mu na precyzyjne manipulowanie zabawkami. Jedną z ważniejszych rzeczy jaka pojawia się w tym okresie to zabawa konstrukcyjna (zabawa, w wyniku której powstaje “coś” np. budowla z klocków, zamek z mokrego piasku), która rozwija sprawność manualną, wyobraźnię, uwagę, myślenie, uczy cierpliwości, odporności na niepowodzenia.

Ważną przestrzenią do zabawy w tym okresie jest cały dom (dobrze zabezpieczony!!! przed inwazją ruchliwego malca). Pokój, kuchnia, łazienka to fascynujące miejsca, pełne tajemniczych przedmiotów, a zarazem poligon doświadczalny do przeprowadzania różnorodnych eksperymentów.

Przykładowe zabawy z  maluchem 13 – 18 miesięcznym:

  • „zrób to co ja” – dziecko naśladuje wykonywanie prostych gestów (np. klaskanie, stukanie, podnoszenie rąk do góry)
  • zabawy we wskazywanie części ciała (atrakcyjniejsza są przed lustrem)
  • „halo, halo” – zabawa w udawaną rozmowę telefoniczną
  • chodzenie z np. wózkiem  („lala śpi a,a,a), wkładanie i wyjmowanie lali z wózka, pchanie wózka
  • zbieranie przedmiotów leżących w różnych częściach pokoju „daj mi lalkę… brawo!”, „daj mi misia… brawo!”
  • zabawy taneczne przy muzyce (swobodne „tańczenia”)
  • szukanie ukrytej zabawki (np. wydającej dźwięk – lokalizacja źródła dźwięku)
  • „pełno – pusto” – napełnianie i opróżnianie pojemnika
  • kopanie i rzucanie piłki
  • układanie wieży z 2-3 klocków, burzenie jej z okrzykiem „bach”
  • nakładanie kółeczek z dziurkami na drążek piramidy
  • wkładanie koła, kwadratu , trójkąta do odpowiedniego otworu
  • dopasowywanie do siebie identycznych zabawek, później takich samych obrazków
  • układanie puzzli 2-3 elementowych

Przykładowe zabawy z maluchem 19 – 24 miesięcznym:

  • zabawy w naśladowanie czynności: karmienie misia, układanie lalki do snu, pokazywanie jak jedzie samochód, jak przybijać gwoździe, jak zmywać naczynia
  • „baraszkowanie” na podłodze (wspólne turlanie się, siłowanie, podrzucanie, przytulanie, wspólne „wiosłowanie”)
  • zabawy konstrukcyjne
  • lepienie (plastelina, ciastolina, masa solna)
  • „wyjmujemy skarb” – otwieranie słoiczków (bezpieczne są plastikowe), w których ukryte są zabawki
  • rysowanie palcem np. po piasku lub rozsypanej kaszy
  • układanie puzzli 4-6 elementowych
  • nawlekanie koralików
  • wspólne śpiewanie piosenek, rymowanek – pokazywanek (np. „Kręcimy się w kółko, kręcimy się w kółko, kręcimy się w kółko stop”.)
  • zabawy paluszkami (np. paluszki idą, skaczą, tańczą)
  • „cicho-głośno” – zabawy w granie na prostych instrumentach
  • wspólne czytanie książeczek

Biegam…  skaczę… jeżdżę… wymyślam…

W trzecim roku życia dziecko porusza się bez trudu, częściej biega, niż chodzi. Lepiej kontroluje swoje ciało. Próbuje stać na jednej nodze, skacze do przodu i do tyłu. Wchodzi po schodach naprzemiennie używając nóg. Coraz lepiej jeździ na trójkołowym rowerku. Łapie dużą piłkę. Jest coraz bardziej samodzielne. Wkłada i zdejmuje niektóre części ubrania.

 

Wiek
Czynność wykonywana przez dziecko Dlaczego to jest istotne? Jak wspierać dziecko?
24-30mż 

Zeskakuje ze schodka 

 

Potrafi zaplanować swoje działanie, dobrze ocenia odległość 

 

×  wykonać pierwsze skoki wspólnie 

×  asekurować

×  nie zabraniać

Umie jeździć na trójkołowym rowerku 

 

Dobrze zintegrowane dane wzrokowe, przedsionkowe i proprioceptywne pozwalają na naprzemienną prace nóg, właściwe ułożenie ciała na rowerku, oraz kierowanie pojazdem bez patrzenia na ruch nóg (dzięki czemu dziecko może patrzeć przed siebie). ×  organizować jak najwięcej rowerowych wycieczek, systematycznie wydłużając odległość do przejechania 

×  nie zmuszać, zachęcać

×  chwalić

Samodzielnie wchodzi po schodach 

 

To efekt wcześniejszych doświadczeń
i właściwego połączenia wrażeń przedsionkowych (równowaga), proprioceptywnych (czucie ciała) oraz wzrokowych.
×  asekurować 

×  nie pospieszać

×  chwalić

×  zwracać uwagę na naprzemienne stawianie nóg

Chodzi na paluszkach 

 

Chodzenie na palcach jest świetnym ćwiczeniem na eliminację płaskostopia fizjologicznego, które jest charakterystyczne dla dzieci do 2-3rż. ×  konieczna obserwacja, czy chodzenie na palcach nie przekształca się w „manierę ruchową”, długotrwałe chodzenie na palcach nie jest wskazane
Stoi na jednej nodze ok. 1s Dziecko ćwiczy w ten sposób równowagę statyczną ×  asekurować 

×  ćwiczyć kopanie piłki, można dla zabawy  kopać jedną, raz drugą nogą

31-36mż Umie się wspinać na duże sprzęty (drabinki, zjeżdżalnie) Wymaga dobrej koordynacji ruchowej, równowagi i planowania motorycznego. ×   asekurować 

×   nie zabraniać

×    chwalić

Łapie dużą, miękką piłkę Żeby złapać piłkę trzeba wiedzieć jak poruszać własnym ciałem, jednocześnie umieć obserwować lot piłki (umieć skupić wzrok na piłce i płynnie śledzić jej ruch). Jest dobrym ćwiczeniem na doskonalenie planowania motorycznego i koordynacji wzrokowo-ruchowej. × ćwiczyć z dzieckiem rzucanie i łapanie 

×  odległość między dzieckiem a dorosłym musi być niewielka, trzeba nauczyć dziecko jak składa się ręce do łapania

× wrzucać piłkę do ułożonych rąk

×  nie ośmieszać ( „dziurawe łapki”)

 

Umie ciąć nożyczkami

 

To umiejętność niezbędna w szkole. Wymaga dobrej koordynacji wzrokowo-ruchowej i sprawności rąk. Żeby dobrze wycinać, trzeba duuuużo ciąć. ×  cięcie nożyczkami może być dla malucha fascynujące więc.. przygotuj się, że może pojawić się kilka dziur np. w ubranku 

×  ustalcie zasady, tłumacz, nie karz

×  nie zostawiaj malca samego z nożyczkami

×  przygotuj wąskie paski papieru do cięcia dla malucha

×  ucz  prawidłowego trzymania nożyczek

Umie zbudować wieżę z 9-10 klocków 

 

Wzrasta precyzja, doskonali się koordynacja wzrokowo-ruchowa
i sprawność manualna.
×  angażuj dziecko w budowanie wieży
z różnorodnych klocków(wielkość, ciężar, faktura, materiał) 

×  zauważaj sukces

×  licz  klocki

Samodzielnie zdejmuje i wkłada niektóre części ubrania Samodzielne rozbieranie i ubieranie świadczą o dobrej sprawności manualnej rąk oraz o dobrej znajomości swojego ciała. ×  nie pospieszaj 

×  pomagaj, pokazuj, ale nie wyręczaj

×  pobaw się w przebieranki wykorzystując do tego nieco za duże ubrania

Pewnie trzyma przedmioty w czasie chodzenia Ręce przestały służyć do stabilizacji ciała, dziecko może sprawnie manipulować nimi nawet podczas chodzenia. ×  pobaw się w przenoszenie kubków z wodą

 

Pod koniec 3 roku życia dziecko  uzyskało już dużą mobilność, kontrolę nad ruchami swojego ciała co w połączeniu z rozwijającymi się systemami wzrokowym, słuchowym pozwala mu mówić, rysować. Wykształciło się poczucie odrębności, granic i możliwości swojego ciała. Pojawił się zaimek „ja”. Dzięki nabytym umiejętnościom maluch nabrał większej pewności siebie, chętniej przebywa z innymi dziećmi. Jego zabawy są bogate
i twórcze. Następuje intensywny rozwój w zakresie wyższych funkcji tj. percepcji wzrokowej, słuchowej, uwagi, pamięci, rozumienia, kontroli emocji.

Dziecko wymaga w tym okresie wielu zabaw ruchowych, swobody w działaniu, treningu nabytych umiejętności. Potrzebna jest mu przestrzeń do zabawy oraz otoczenie, które stymuluje jego twórczy rozwój. Doskonałą przestrzenią do doskonalenia sprawności fizycznej są place zabaw. Wg. Sally Goddard sfera wyobraźni dziecka potrzebuje czegoś więcej: zróżnicowanego, naturalnego środowiska (wysokie trawy, doły, drzewa, kamieniste tereny). Wśród tych elementów przyrody dzieci mają możliwość stwarzania nieograniczonej ilości bogatych, twórczych zabaw.

Przykładowe zabawy dla dziecka 2-3 letniego:

  • Tor przeszkód – stopień trudności zależy od umiejętności dziecka np. ustawiamy w linii prostej duże pluszowe zabawki w odległości ok. 30 cm jeden od drugiego. Dziecko ma  przejść między zabawkami tak, aby ich nie przewrócić. W torach przeszkód można wykorzystać tunele, skakanki, hula-hop.
  • Rzucanie piłką za leżącą linę (lina początkowo leży w odległości 50cm od dziecka; odległość zwiększamy, jeśli dziecko przerzuci piłkę za linę)
  • Wskakiwanie i wyskakiwanie z leżącego hula-hop
  • Rzucanie i łapanie piłki
  • Turlanie do siebie piłki – dorosły i dziecko siedzą w rozkroku
  • Organizowanie zabawy tematycznej np. obiad u lalki i misia (przygotowanie wszystkich niezbędnych rekwizytów)
  • „bocian” – zachęcanie do stania na 1 nodze
  • „domek” – instalowanie w bezpiecznej przestrzeni domowej domku z koca
  • malowanie farbami wraz z dzieckiem wielkiego pudła (można zrobić domek, wóz strażacki, budę, statek kosmiczny w zależności od preferencji dziecka); można w ten sposób stworzyć świetne miejsce do zabawy
  • „przebieranki” przed lustrem (peruki, czapki, okulary, buty luźne ubrania)
  • teatr cieni (małe zajączki, pieski wykonane z własnej rączki, lub można powycinać proste figurki i przykleić je do patyczków)
  • lepienie z plasteliny np. kosmitów (świetne efekty specjalne dają nietypowe guziki, kolorowe koraliki, cekiny wciskane w plastelinę)
  • „stanowisko badawcze”: pojemniki o różnej wielkości, ziarna, woda, piasek, mąka (przelewanie, przesypywanie, mieszanie, doswiadczanie)
  • „co zginęło?” – ginie jedna z 2 zabawek leżących przed dzieckiem
  • „miny” – zabawy przed lustrem
  • układanie puzzli 6-12 elementowych

 

Bibliografia:

Bogdanowicz M., Rymowanki-przytulanki, Gdańsk, 2002

Cieszyńska J., Korendo M., Wczesna interwencja terapeutyczna. Stymulacja rozwoju dziecka od noworodka do 6 roku życia, Kraków 2008

Dębińska M., Rozwój dziecka w okresie przedszkolnym” w: Integracja sensoryczna. Biuletyn Polskiego Stowarzyszenia Terapeutów Integracji Sensorycznej rok 8 nr 3, Warszawa, 2008

Goddard S., A Teacher’s Window into the Child’s Mind, Oreg., 1996

Goddard S., Harmonijny rozwój dziecka, Warszawa, 2010

red. Harwas-Napierała, Trempała J., Psychologia rozwoju człowieka t.2, Warszawa, 2007

Podziel się na:
  • Facebook
  • Śledzik
  • Grono.net
  • Gadu-Gadu Live
  • Wykop
  • Twitter
  • Blogger.com
  • Blip
  • Google Buzz
  • Google Bookmarks
  • MySpace
  • RSS
  • PDF
  • Drukuj
  • email
  • Dodaj do ulubionych

Komentarze są zamknięte.