Praktyczne wskazówki dla nauczycieli grup różnowiekowych

Lilian G. Katz, Demetra Evangelou, Jeanette Allison Hartman

Zajęcia w grupie różnowiekowej pozwalają małym dzieciom poznać i zaakceptować własne ograniczenia, a także – na podstawie obserwacji starszych kolegów – zorientować się, jaki poziom kompetencji same będą mogły osiągnąć za pewien czas. Dzieci odkrywają w ten sposób, że ograniczenia (wynikające z wieku, braku doświadczenia, itp.) nie są tragedią, że niektóre mogą stanowić wyzwanie, a z innymi trzeba się pogodzić, choć niekoniecznie na długo.

Zapisanie dziecka do grupy różnowiekowej nie gwarantuje mu automatycznie maksymalnych korzyści rozwojowych. Wśród czynników, które należy wziąć pod uwagę jest liczba dzieci przypadająca na jednego nauczyciela i stosowane metody dydaktyczne.

Liczba dzieci przypadająca na jednego nauczyciela

Każdą grupą złożoną z 25-35 dzieci pięcio- czy sześcioletnich powinno się opiekować dwóch nauczycieli. Grupy dla dzieci czteroletnich i młodszych powinny być mniej liczebne i też mieć dwóch dorosłych opiekunów. Grupa łączona (np. cztero- i pięciolatków, pięcio- i sześciolatków czy cztero-, pięcio- i sześciolatków) może być nieco większa niż grupa złożona z samych czterolatków, ale musi mieć co najmniej dwóch wychowawców zatrudnionych w pełnym wymiarze godzin. Zależnie od kwalifikacji zawodowych, preferencji, charakteru grupy, rodzaju programu, itp. opiekunowie mogą pracować jako dwaj równorzędni nauczyciele lub jako główny nauczyciel i asystent.

Metody dydaktyczne

Do pracy z grupą różnowiekową nadają się te same metody dydaktyczne, co dla grupy równolatków, jednak aby osiągnąć jak największe korzyści i ograniczyć do minimum ryzyko płynące z rozpiętości wieku uczestników, na niektóre z nich należy zwrócić szczególną uwagę. Omawiamy je poniżej.

Wspieranie rozwoju społecznego

Zdarza się, zwłaszcza na początku wspólnej pracy, że nauczyciel grupy różnowiekowej musi specjalnie zachęcić dzieci do kontaktów z kolegami w innym wieku, dając w ten sposób do zrozumienia, że oczekuje od nich, by zwracali uwagę na problemy pozostałych uczestników i starali się im pomóc. Nauczycielska aprobata dla konstruktywnych kontaktów między nierównolatkami sprawi, że kontakty te będą częstsze, a w grupie i placówce wytworzy się rodzinna atmosfera.

Zasugerować, by starsze dzieci pomagały młodszym, a młodsi nie wahali się prosić starszych kolegów o pomoc podczas zajęć grupowych.

Oprócz ułatwienia dzieciom wzajemnych kontaktów, nauczyciel może zaproponować starszym uczestnikom, żeby pomagali młodszym włączyć się do zajęć grupowych i uwzględniali ich potrzeby, natomiast młodszym – żeby prosili starszych kolegów o pomoc, radę i wyjaśnienia podczas wspólnej zabawy.

Zachęcić starsze dzieci, by brały odpowiedzialność za dzieci młodsze, a młodsze – by zaufały starszym kolegom.

Nauczyciel może też podpowiedzieć starszemu dziecku, żeby wzięło odpowiedzialność za młodsze, a młodszemu poradzić, żeby w pewnych okolicznościach przyjmowało pomoc starszego kolegi. Starsze dziecko może np. wprowadzić małego nowicjusza do grupy i sprawić, by nowo przybyły poczuł się bezpiecznie.

Czasami nauczyciel musi stonować nadmierny zapał starszego dziecka, które swoje zadanie traktuje zbyt poważnie! Niektóre dzieci potrzebują czasu, by dostrzec różnicę między udzielaniem pomocy a narzucaniem się. W takich przypadkach dziecko należy zachęcić do zachowywania się w sposób życzliwy, lecz nienatrętny.

Nie dopuścić do sytuacji, w której zajmowanie się młodszymi stanie się uciążliwe lub kłopotliwe dla starszych dzieci.

Pokusa wykorzystania starszych dzieci jako pomocników bywa silna, ale nie wolno im utrudniać ich własnego rozwoju. Tego niebezpieczeństwa da się uniknąć pod warunkiem prowadzenia stałej obserwacji i regularnej oceny postępów każdego dziecka.

Pomóc dzieciom zaakceptować ich własne ograniczenia.

Zajęcia w grupie różnowiekowej pozwalają małym dzieciom poznać i zaakceptować własne ograniczenia, a także – na podstawie obserwacji starszych kolegów – zorientować się, jaki poziom kompetencji same będą mogły osiągnąć za pewien czas. Dzieci odkrywają w ten sposób, że ograniczenia (wynikające z wieku, braku doświadczenia, itp.) nie są tragedią, że niektóre mogą stanowić wyzwanie, a z innymi trzeba się pogodzić, choć niekoniecznie na długo.

Pomóc dzieciom uzmysłowić sobie ich wcześniejsze zachowanie i postępy, jakie poczyniły.

Nauczyciel ma wiele okazji, by pomóc starszym dzieciom w uzmysłowieniu sobie poprzez obserwację, jaki postęp poczyniły od czasu, gdy były w wieku swoich młodszych kolegów. Spostrzeżenie to może sprawić, że dzieci wykażą więcej wyrozumiałości w kontaktach z tymi, którzy są mniej dojrzali. Może też osłabić negatywny efekt uwag czynionych przez niektórych nauczycieli, którzy chwalą dziecko za to że jest „dużym chłopcem” lub „dużą dziewczynką”, albo onieśmielają dzieci, dając im do zrozumienia, iż zachowują się poniżej poziomu odpowiedniego dla danej grupy.

Przeciwdziałać stereotypom związanym z wiekiem.

Jeśli starsze dzieci mają skłonność do lekceważenia najmłodszych, nazywania ich głupkami czy beksami, nauczyciel powinien je do tego zniechęcić oraz nauczyć postawy pomocy i życzliwości. Łagodne przypominanie dzieciom od czasu do czasu o ich wcześniejszym zachowaniu może zaowocować większą wyrozumiałością dla młodszych kolegów. Z dwojga dzieci wysłanych z wiadomością do dyrektora placówki nie zawsze wiadomość musi przekazywać starsze – może to zrobić młodsze dziecko, podczas gdy starszy „delegat” będzie pilnował, by zadanie zostało wykonane jak należy.

 

Wspieranie rozwoju emocjonalnego

Zgromadzono wiele dowodów, które świadczą o tym, że dzieci bardzo wcześnie zaczynają reagować na uczucia i nastroje otoczenia (patrz: Radke-Yarrow, Zahn-Waxler, Chapman, 1983). Nauczyciel może ten fakt wykorzystać co najmniej dwojako:

Pomóc dzieciom zrozumieć potrzeby, uczucia i aspiracje kolegów.

Nauczyciel może wesprzeć rozwój emocjonalny dzieci, tłumacząc im, co czują i czego chcą ich koledzy. Wyjaśnienia, udzielane pojedynczym dzieciom lub całej grupie, powinny być rzeczowe, jasne i nacechowane szacunkiem.

Zachęcić dzieci, by dodawały otuchy kolegom i szukały otuchy u kolegów w sytuacji szczególnego stresu, lęku wynikającego z nieobecności rodziców, itp.

Nauczyciel może nauczyć współczucia, odwołując się do przeżyć dzieci, przypominając im, że na pewno wiedzą, jak to jest tęsknić za kimś czy być smutnym. Nie wolno przy tym sugerować dzieciom, że są niemądre i nie należy popadać w sentymentalizm.

 

Wspieranie rozwoju intelektualnego

Jeśli program dydaktyczny grupy różnowiekowej zakłada wspólną pracę dzieci nad wieloma zadaniami i projektami, nauczyciel ma możliwość wykorzystania interakcji między dziećmi do rozwinięcia ich umiejętności intelektualno-poznawczych.

Uzmysłowić dzieciom, czym interesują się ich koledzy.

Jeśli dziecko z entuzjazmem opowiada o czymś, co je zainteresowało lub co się wydarzyło w jego życiu, nauczyciel może przypomnieć mu, że w grupie jest kolega, który ma podobne zainteresowania lub doświadczenia i pewnie z chęcią o tym porozmawia. Podczas dyskusji w zespole nauczyciel może poprosić dziecko o komentarz do wypowiedzi innego uczestnika dyskusji, pytając na przykład: „A co ty o tym sądzisz, Aniu?” lub zapytać grupę: „Czy ktoś ma jakieś propozycje do projektu Hieronima o jaszczurkach?” Dzięki tej strategii dzieci zaczynają rozumieć, że mogą się porozumiewać ze sobą bezpośrednio, a nie tylko za pośrednictwem nauczyciela.

Uzmysłowić dzieciom, co potrafią ich koledzy.

Gdy dziecko prosi, by pomóc mu podpisać rysunek lub nakarmić klasowego królika, nauczyciel może zaproponować, żeby zwróciło się z tym do wskazanego kolegi czy koleżanki z grupy, którzy umieją pisać lub mogą zademonstrować, jak wygląda czynność karmienia. Może się zdarzyć, że propozycja nie znajdzie odzewu u proszącego, który uprze się, że potrzebuje pomocy osoby dorosłej, albo u wskazanego pomocnika, który będzie zbyt zajęty lub nieskory do współpracy. W pierwszym przypadku nauczyciel musi zdecydować, czy nalegać, by dziecko zastosowało się do propozycji, czy przystać na jego prośbę. W drugim – trzeba uszanować odczucia wskazanego dziecka i wyjaśnić proszącemu, że musi trochę zaczekać albo spróbować innego podejścia.

Na pewnym etapie pracy nad projektem dzieci tworzą kronikę projektu – opisują m.in., co robiły i czego się nauczyły (patrz: Katz, Chard, 1989). Bywa, że starszych, bardziej doświadczonych uczestników nuży robienie ilustracji czy kolorowanie obrazków. Wówczas te zadania mogą wykonać młodsi, podczas gdy starsi zajmą się pisaniem i oprawianiem kroniki. Jeśli grupa zechce przygotować objaśnienia, wykresy lub rysunki dotyczące zakończonego zadania – zapisywaniem mogą się zająć starsze dzieci, podczas gdy młodsze będą im pomagać, wykonując mniej wymagające, choć równie ważne czynności. Ci, którzy umieją czytać mogą pomagać tym, którzy jeszcze tego nie potrafią. Przypomina to działania określane mianem „społecznie kierowanej nauki czytania i pisania” (Clay, 1979).

Zachęcić dzieci, by czytały innym i słuchały, jak inni czytają.

Czytanie może w rzeczywistości wcale nie polegać na odczytywaniu przez dziecko tekstu drugiemu dziecku, ale raczej na opowiadaniu historyjki na podstawie zamieszczonych w książce obrazków. Niemniej, czynność ta powinna uświadomić dzieciom, że głośne czytanie jest ważne i potrzebne. Wdzięczność i podziw młodszego słuchacza może dodatkowo zachęcić „lektora” do pilniejszej nauki.

Pomóc starszym dzieciom obmyślić odpowiednie role dla młodszych.

Przypuśćmy, że grupa dzieci pracuje nad inscenizacją sztuki, ale realizatorzy postanawiają, że ich najmłodsi koledzy nie wezmą udziału w przedstawieniu ponieważ za mało umieją. Nauczyciel pomoże rozwiązać tę trudną sytuacje, jeśli poprosi „reżysera”, aby wymyślił dla nich prostsze, łatwiejsze role, albo przypomni mu, że młodsi mają pewne umiejętności, które można z powodzeniem wykorzystać.

Opisane metody przydają się zwłaszcza przy pracy z grupą dzieci w różnym wieku i o różnym poziomie umiejętności, ale po ewentualnej modyfikacji można je wykorzystać w każdym zespole i każdej klasie. Ich ważną zaletą jest to, że zmniejszają zależność dzieci od nauczyciela.

 

Podziel się na:
  • Facebook
  • Śledzik
  • Grono.net
  • Gadu-Gadu Live
  • Wykop
  • Twitter
  • Blogger.com
  • Blip
  • Google Buzz
  • Google Bookmarks
  • MySpace
  • RSS
  • PDF
  • Drukuj
  • email
  • Dodaj do ulubionych

Komentarze są zamknięte.